Ôn thi bằng cách tự kiểm tra: phương pháp học nhớ lâu mà ít tốn giờ hơn

Đọc lại vở ba lần, tô highlight kín trang, cảm giác "thuộc rồi". Vậy mà vào phòng thi, nhìn câu hỏi lại trống trơn. Nếu em (hoặc con của anh chị) từng như vậy thì không phải do lười hay kém. Chỉ là cách ôn chưa đúng. Ôn thi bằng cách tự kiểm tra là thói quen nhỏ nhưng thay đổi rất nhiều, và bài này chỉ cách làm cụ thể.

Trả lời nhanh: Ôn thi bằng cách tự kiểm tra nghĩa là gấp sách lại và bắt não tự nhớ ra kiến thức, bằng cách làm đề, tự trả lời câu hỏi hoặc viết lại những gì mình nhớ. Nghiên cứu tâm lý học giáo dục cho thấy cách này giúp nhớ lâu hơn rõ rệt so với đọc lại. Hiệu quả nhất khi chia nhỏ thành nhiều buổi cách nhau vài ngày và luôn chữa kỹ câu sai.

Vì sao đọc lại không hiệu quả như mình tưởng

Khi đọc lại một trang đã quen, mắt lướt rất trơn tru. Cảm giác trơn tru đó dễ bị nhầm thành "đã hiểu, đã nhớ". Các nhà tâm lý học gọi đây là ảo giác thành thạo: mình nhận ra kiến thức khi nhìn thấy nó, nhưng chưa chắc tự nhớ ra được khi không có sách.

Mà đi thi thì không ai đưa sách cho mình. Đề hỏi, mình phải tự lôi kiến thức ra. Vậy thì cách ôn hợp lý nhất là luyện đúng việc đó.

Hiệu ứng kiểm tra: khoa học nói gì

Hiện tượng này có tên là hiệu ứng kiểm tra (testing effect), hay luyện truy xuất (retrieval practice). Một vài kết quả nổi tiếng:

• Roediger và Karpicke (2006) cho sinh viên học một bài đọc. Nhóm đọc lại nhiều lần thấy tự tin hơn ngay sau đó, nhưng khi kiểm tra lại sau một tuần, nhóm tự kiểm tra nhớ được nhiều hơn hẳn.
• Karpicke và Blunt (2011) so sánh tự kiểm tra với vẽ sơ đồ tư duy. Nhóm tự kiểm tra làm tốt hơn, kể cả ở câu hỏi đòi hỏi suy luận.
• Dunlosky và cộng sự (2013) tổng hợp hàng trăm nghiên cứu về 10 cách học phổ biến. Chỉ hai cách được xếp mức "hiệu quả cao": tự kiểm tra và học giãn cách. Tô highlight và đọc lại thì bị xếp mức thấp.

Điểm hay là mỗi lần cố nhớ ra, dù nhớ sai, não cũng củng cố đường dẫn tới kiến thức đó. Nhớ sai rồi được sửa ngay còn giúp mình nhớ đáp án đúng chắc hơn.

Cách ôn thi bằng tự kiểm tra, từng bước

Bước 1: Học bài một lượt, rồi gấp sách lại

Đọc hoặc nghe giảng một lần cho hiểu. Sau đó gấp sách, lấy giấy trắng viết ra mọi thứ mình nhớ về bài đó: định nghĩa, công thức, ví dụ. Mở sách ra so. Phần nào trống chính là phần cần ôn.

Bước 2: Làm đề trắc nghiệm luyện tập

Đề trắc nghiệm là công cụ tự kiểm tra tiện nhất vì chấm được ngay. Vài lưu ý:

• Làm thật, không mở sách. Mở sách giữa chừng là quay về đọc lại.
• Câu nào phân vân thì đánh dấu. Câu đoán trúng vẫn là câu chưa chắc, cần xem lại như câu sai.
• Đừng chỉ nhìn điểm. Điểm cho biết mình đang ở đâu, còn câu sai mới cho biết phải học gì.

Bước 3: Chữa câu sai ngay khi còn nóng

Đây là bước nhiều bạn bỏ qua nhất. Với mỗi câu sai, tự hỏi: mình sai vì không biết, vì hiểu nhầm, hay vì đọc ẩu? Ghi lại vào một cuốn sổ "lỗi sai" ngắn gọn. Trước kỳ thi, cuốn sổ này đáng giá hơn cả chồng tài liệu.

Bước 4: Làm lại sau vài ngày

Làm lại đúng đề đó (hoặc đề tương tự) sau 2 đến 3 ngày. Nếu câu từng sai giờ làm đúng mà không cần nghĩ lâu, kiến thức đã vào. Nếu vẫn sai, quay lại bước 3.

Học giãn cách: chia nhỏ thay vì nhồi một đêm

Học giãn cách (spaced practice) nghĩa là ôn cùng một nội dung nhiều lần, mỗi lần cách nhau một khoảng. Ôn 4 buổi, mỗi buổi 30 phút trong 2 tuần sẽ nhớ lâu hơn nhiều so với ngồi 2 tiếng liền đêm trước ngày thi, dù tổng thời gian như nhau.

Một lịch mẫu cho bài kiểm tra cách 2 tuần:

• Ngày 1: học bài, làm đề lần đầu, ghi câu sai.
• Ngày 3: làm lại đề, ôn phần trong sổ lỗi sai.
• Ngày 7: làm một đề mới cùng chủ đề.
• Ngày 12 đến 13: làm đề tổng hợp trộn nhiều chương, đọc lại sổ lỗi sai.

Lúc ôn lần sau, mình sẽ thấy hơi khó nhớ. Đó là dấu hiệu tốt: chính cái khó vừa phải đó làm kiến thức bám chắc hơn.

Trộn nhiều dạng bài khi đã quen

Khi đã nắm từng chương, hãy làm đề trộn lẫn nhiều chương (gọi là học xen kẽ, interleaving). Đề thi thật không báo trước câu này thuộc bài nào, nên mình cần tập nhận ra dạng bài, chứ không chỉ áp công thức của chương vừa học.

Dùng đề luyện tập trên rayQuiz thế nào cho hiệu quả

Trên rayQuiz có kho đề trắc nghiệm công khai theo môn để em tự luyện miễn phí. Một vài mẹo khi dùng:

• Chọn cách làm "Từng câu" để tập trung vào một câu một lúc, giống cách tự hỏi đáp.
• Bấm "Đánh dấu" với câu còn phân vân, lát nữa xem lại kỹ dù làm đúng.
• Sau khi nộp, mở tab "Sai" để xem đáp án đúng và lời giải thích (nếu đề có).
• Bấm "Làm lại bài thi" sau vài ngày. Lần làm mới không xoá kết quả cũ, nên em so được mình tiến bộ đến đâu.

Nếu thầy cô giao bài qua lớp, cách làm cũng giống vậy: làm nghiêm túc, rồi dành thời gian chữa câu sai thay vì chỉ nhìn điểm.

Gợi ý cho phụ huynh

Anh chị không cần giỏi môn của con mới giúp được. Vài việc nhỏ:

• Hỏi con "hôm nay học gì, kể lại cho bố mẹ nghe" thay vì "học bài chưa". Kể lại chính là tự kiểm tra.
• Khuyến khích làm đề sớm, không đợi sát ngày thi.
• Khen việc chữa lỗi sai, không chỉ khen điểm cao. Con sẽ bớt sợ sai và dám tự kiểm tra hơn.

Câu hỏi thường gặp

Tự kiểm tra có phù hợp với môn xã hội, cần học thuộc nhiều không? Rất phù hợp. Môn càng nhiều kiến thức cần nhớ, tự kiểm tra càng hiệu quả so với đọc lại. Thử viết lại dàn ý bài từ trí nhớ rồi mới mở sách so.

Làm đề bị điểm thấp thì có nản không? Điểm thấp ở buổi luyện tập không phải điểm thi. Nó chỉ cho em biết chỗ cần học. Sai trong lúc luyện còn tốt hơn sai trong phòng thi.

Mỗi ngày nên tự kiểm tra bao lâu? Chỉ cần 20 đến 30 phút mỗi buổi, đều đặn vài buổi một tuần. Đều đặn quan trọng hơn ngồi lâu.

Muốn bắt đầu ngay? Vào kho đề trắc nghiệm chọn một đề đúng môn đang học, hoặc xem hướng dẫn làm bài và xem kết quả nếu đây là lần đầu em dùng rayQuiz.